Thế giới giác quan của trẻ tự kỷ – Phần 1

Nhiu ngưi vi chng ri lon ph t k (ASD) gp khó khăn trong vic x lý thông tin giác quan hng ngày như âm thanh, th giác và mùi. Điu này thưng đưc gi là có khó khăn điu hòa giác quan, hoc nhy cm giác quan. Nó có thnh hưng ln đến cuc sng ca mt ngưi.

Giác quan của chúng ta hoạt động như thế nào

Hệ thống thần kinh trung ương (não) của chúng ta xử lý tất cả thông tin giác quan mà chúng ta nhận được và giúp chúng ta tổ chức, ưu tiên và hiểu thông tin. Sau đó chúng ta trả lời thông qua những suy nghĩ, cảm xúc, phản ứng vận động (hành vi) hoặc sự kết hợp của những điều này.

Chúng ta có các cơ quan tiếp nhận (thụ thể) trên khắp cơ thể nhận thông tin giác quan hoặc ‘các kích thích’. Bàn tay và bàn chân của chúng ta chứa hầu hết các thụ thể. Thường thì, chúng ta xử lý thông tin cảm giác một cách tự động, mà không cần phải suy nghĩ nhiều về nó.

Những người có khó khăn về điều hòa giác quan – bao gồm nhiều người với ASD – gặp khó khăn trong việc xử lý thông tin giác quan hằng ngày.

Những người gặp khó khăn khi đối phó với tất cả các thông tin này rất có thể trở nên căng thẳng hoặc lo lắng, và có thể cảm thấy đau đớn về thể chất. Điều này có thể dẫn đến khó khăn trong hành vi.

“Nếu tôi bị quá tải giác quan thì tôi sẽ đơn giản bị tắt nguồn; bạn hiểu thế nào là sự vỡ ra từng mảnh không … nó thật kỳ lạ, giống như cảm giác bị biến thành 40 kênh ti-vi vậy”.

Bảy giác quan của chúng ta

  • Thị giác
  • Thính giác
  • Xúc giác
  • Vị giác
  • Khướu giác
  • Sự cân bằng (‘tiền đình’)
  • Nhận biết về cơ thể (‘sự nhận cảm trong cơ thể’).

Những người với ASD có thể quá hoặc chưa đủ nhạy cảm ở một trong hoặc tất cả các khu vực này. Bạn có thể thường nghe hai từ ‘hyper-sensitive’ (quá nhạy cảm) hoặc ‘hypo-sensitive’ (kém nhạy cảm).

Sự nhạy cảm giác quan

Thị giác

Nằm trong võng mạc của mắt và được kích hoạt bởi ánh sáng, thị giác giúp chúng ta xác định các đồ vật, con người, màu sắc, độ tương phản và ranh giới không gian. Những người với ASD có thể trải qua các sự khác biệt sau đây.

Kém nhạy cảm
  • Đồ vật nhìn có vẻ khá tối, hoặc mất một số đặc điểm.
  • Tầm nhìn trung tâm bị mờ nhưng tầm nhìn ngoại biên hoàn toàn sắc nét.
  • Một đồ vật trung tâm bị phóng đại và mọi thứ ở ngoại biên bị mờ.
  • Nhận thức chiều sâu kém; gặp phải vấn đề với ném và bắt; vụng về.
Quá nhạy cảm
  • Tầm nhìn méo mó: vật thể và ánh sáng chói lóa có vẻ như nhảy chung quanh.
  • Hình ảnh có thể bị phân mảnh.
  • Dễ dàng và thú vị hơn khi tập trung vào một chi tiết hơn là toàn bộ đối tượng.

Âm thanh

Đây là dạng phổ biến dễ nhận ra của sự suy giảm giác quan. Khiếm thính có thể ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp và cũng có thể là sự cân bằng của một người. Những người với ASD có thể trải qua các sự khác biệt sau đây.

Kém nhạy cảm
  • Chỉ có thể nghe thấy âm thanh một bên tai, tai kia chỉ có thể nghe được một phần hoặc không nghe gì cả.
  • Có thể nhận dạng được một số loại âm thanh nào đó.
  • Có thể thích những nơi đông người, tiếng ồn của các nơi, tiếng cửa ra vào và các đồ vật.
Quá nhạy cảm
  • Tiếng ồn có thể bị phóng đại và âm thanh trở nên méo mó và lộn xộn.
  • Đặc biệt nhạy cảm với âm thanh và có thể, ví dụ như nghe được các cuộc hội thoại từ xa.
  • Không có khả năng phớt lờ âm thanh – đáng chú ý là tiếng ồn nền, thường dẫn đến sự khó khăn trong tập trung.

“Bạn có nghe thấy tiếng ồn trong đầu mình không? Nó cứ tạo ra âm thanh ù ù và rít rít. Giống như một chiếc xe lửa chạy ầm ầm qua tai cậu.”

Sờ chạm (xúc tác)

Việc sờ chạm quan trọng cho sự phát triển xã hội. Nó giúp chúng ta đánh giá môi trường chúng ta đang ở (là một đồ vật nóng hay lạnh?) Và phản ứng phù hợp. Nó cũng cho phép chúng ta cảm thấy đau đớn. Những người với ASD có thể trải qua những khác biệt sau đây.

Kém nhạy cảm
  • Giữ chặt người khác – cần phải làm như vậy trước khi có cảm giác nhận bất kỳ áp lực nào.
  • Có một ngưỡng đau cao.
  • Có thể tự làm đau.
  • Thích các vật nặng (ví dụ, chăn nặng) trên đầu chúng.
Quá nhạy cảm
  • Việc sờ chạm có thể gây đau đớn và khó chịu; người với ASD có thể không muốn bị sờ chạm và điều này có thể ảnh hưởng đến mối quan hệ của họ với người khác.
  • Không thích có bất cứ thứ gì trên bàn tay hoặc bàn chân.
  • Gặp khó khăn khi chải và gội đầu vì đầu nhạy cảm.
  • Chỉ thích một số loại quần áo hoặc kết cấu vải nhất định.

“Mỗi khi tôi bị chạm vào, nó đau đớn; nó cảm giác như lửa chạy qua cơ thể của tôi.”

Vị

Các thụ thể (cơ quan tiếp nhận) hóa học trong lưỡi cho chúng ta biết về các vị khác nhau – ngọt, chua, cay và vân vân. Những người với ASD có thể gặp những khác biệt sau đây.

Kém nhạy cảm
  • Thích những thức ăn rất cay.
  • Ăn tất cả mọi thứ – đất, cỏ, đất sét. Điều này được gọi là hội chứng Pica (hội chứng thèm ăn các chất không chứa nhiều dinh dưỡng)
Quá nhạy cảm
  • Cảm thấy một số hương vị và thức ăn có vị quá mạnh và áp đảo bởi vì tế bào tiếp nhận vị rất nhạy cảm. Có chế độ ăn hạn chế.
  • Một số kết cấu thức ăn gây khó chịu; một số trẻ sẽ chỉ ăn được những thức ăn nghiền như khoai tây nghiền hoặc thức ăn mượt, mịn như kem.

Mùi

Các thụ thể hóa học trong mũi cho chúng ta biết về mùi trong môi trường trực tiếp của chúng ta. Mùi là giác quan đầu tiên mà chúng ta dựa vào. Những người với ASD có thể gặp những khác biệt sau đây.

Kém nhạy cảm
  • Một số người không hề có chức năng thính giác và không có cảm giác với một số mùi đặc biệt (điều này bao gồm cả mùi cơ thể của chính họ).
  • Một số người có thể liếm các đồ vật để có được một cảm giác tốt hơn về những vật đó là gì.
Quá nhạy cảm
  • Mùi có thể mãnh liệt và áp đảo. Điều này có thể gây ra các vấn đề liên quan vệ sinh.
  • Không thích những người có nước hoa đặc biệt, dầu gội đầu, v.v.

“Những mùi giống như của chó, mèo, chất khử mùi và kem dưỡng da sau cạo râu rất mạnh đối với tôi, tôi không thể chịu nổi, và nước hoa là cái làm tôi phát điên”.

Photo by Paige Cody on Unsplash

Sự cân đối (tiền đình)

Được bố trí ở tai trong, hệ thống tiền đình giúp chúng ta duy trì sự cân bằng và tư thế của chúng ta, và giúp ta hiểu được cơ thể đang di chuyển ở đâu và nhanh đến mức nào. Những người với ASD có thể gặp những khác biệt sau đây.

Kém nhạy cảm
  • Có nhu cầu lắc lư, đung đưa hoặc quay người để tiếp nhận giác quan đầu vào.
Quá nhạy cảm
  • Gặp khó khăn với các hoạt động như thể thao, nơi chúng ta cần phải kiểm soát sự chuyển động của mình.
  • Gặp khó khăn khi dừng nhanh hoặc dừng trong một hoạt động.
  • Say xe.
  • Gặp khó khăn với các hoạt động mà đầu không thẳng đứng hoặc chân không nằm trên mặt đất.

Nhận dạng cơ thể (sự cảm nhận cơ thế)

Được bố trí ở các cơ bắp và khớp xương, hệ thống nhận dạng cơ thể cho chúng ta biết cơ thể chúng ta đang ở đâu trong không gian, và các bộ phận cơ thể của chúng ta đang di chuyển như thế nào. Những người với ASD có thể gặp những khác biệt sau đây.

Kém nhạy cảm
  • Hay đứng quá gần với người khác, bởi vì họ không thể đo lường được khoảng cách của họ với người khác và đánh giá không gian cá nhân.
  • Gặp khó khăn định hướng không gian và né tránh các chướng ngại vật.
  • Có thể va/đụng vào người khác.
Quá nhạy cảm
  • Gặp khó khăn với kỹ năng vận động tinh: chẳng hạn như việc kiểm soát các đồ vật nhỏ như nút (quần/áo) hoặc dây giày.
  • Di chuyển toàn bộ cơ thể để quan sát một cái gì đó.

Synaesthesia

Synaesthesia là một tình trạng hiếm gặp mà một số người với ASD có thể gặp phải. Một trải nghiệm giác quan đi vào từ một hệ thống và đi ra qua một hệ thống khác.

Vì vậy, một người có thể nghe thấy một âm thanh nhưng có cảm giác nó như một màu sắc. Nói cách khác, họ sẽ ‘nghe thấy’ màu xanh dương.

Đọc tiếp phần 2: Thế giới giác quan của trẻ tự kỷ – Phần 2

Thông tin được lấy và dịch từ website của NAS: www.autism.org.uk

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

18 + 14 =